Pojęcie siły wyższej

Bardzo często w umowach spotykamy się z klauzulami dotyczącymi tzw. i dobrze znanej siły wyższej (force majeure), która stanowi podstawę do zwolnienia strony, która znalazła się w takiej sytuacji, z odpowiedzialności. Często mówimy o „niewinnej niemożliwości” wykonania przyjętego zobowiązania umownego. Ale co dokładnie należy rozumieć pod tym pojęciem?

Siła wyższa to zdarzenie o charakterze nadzwyczajnym, które jest nieprzewidywalne lub nieuniknione i które miało miejsce po zawarciu danej umowy. Aby zdarzenie mogło zostać zakwalifikowane jako siła wyższa, musi spełniać następujące warunki: a) musi mieć charakter nadzwyczajny, co oznacza, że nie nastąpiło w zwykły, normalny, oczekiwany sposób, oraz b) musi koniecznie mieć miejsce po dacie zawarcia umowy. Jeżeli ten ostatni warunek nie jest spełniony, uznaje się, że strony powinny były uwzględnić to zdarzenie i uregulować swoje stosunki w sposób dostosowany do zaistniałej sytuacji. Konieczne jest istnienie związku przyczynowego między zdarzeniem a niemożnością wykonania zobowiązania zgodnie z ustaleniami stron.

Zdarzenie uznane za siłę wyższą musi być albo nieprzewidywalne, albo – jeśli było przewidywalne – nieuniknione. Musi ono powodować niemożność całkowitego wykonania zobowiązania, a nie tylko częściowego, w przeciwnym razie prowadzi jedynie do częściowego zwolnienia z odpowiedzialności. Ponadto, zgodnie z bułgarskim prawem i praktyką sądową, musi być spełniony wymóg, aby dłużnik nie był w opóźnieniu. Na przykład zawarto umowę na realizację produkcji w ciągu 30 dni kalendarzowych, ale wykonawca zalega z realizacją o ponad 60 dni kalendarzowych, po czym nastąpiło zdarzenie siły wyższej, takie jak pożar, który zniszczył wszystko w warsztacie lub magazynie wykonawcy, a materiały przygotowane do produkcji uzgodnionego towaru uległy zniszczeniu. W takim przypadku wykonawca nie będzie mógł powołać się na tę klauzulę; będzie musiał ponieść odpowiedzialność za całkowite niewykonanie zobowiązania wobec zleceniodawcy wynikającego z umowy. Aby dokładniej zilustrować powyższe stwierdzenia, podamy przykłady sytuacji, które można uznać za przypadek siły wyższej, gdy zawarliśmy umowę z kontrahentem i w związku z tym nie jesteśmy w stanie wywiązać się z przyjętych zobowiązań dokładnie i terminowo. Są to na przykład zjawiska naturalne lub działania lub zaniechania osób trzecich, organów państwowych – np. wojna domowa, protesty, rewolucja, moratorium na spłaty i inne. Jeśli na przykład zawarto umowę na dostawę określonej ilości produktów rolnych, a dostawca znalazł się jednak w sytuacji nadzwyczajnych warunków naturalnych – poważnej wiosennej suszy, która utrudniła produkcję na większą skalę i w większych ilościach – można to również uznać za typowy przykład działania siły wyższej. W odróżnieniu od powyższych przykładów należy zauważyć, że w żadnym wypadku trudna sytuacja finansowa jednej ze stron nie zwalnia jej z odpowiedzialności za niewykonanie zobowiązania i nie może być uznana za przypadek siły wyższej. Często w ramach umów kredytowych kredytobiorca twierdzi, że nie spłacił terminowo miesięcznej raty z powodu zablokowanego rachunku bankowego – tego również nie uznaje się za siłę wyższą.

Jakie kroki należy podjąć w przypadku wystąpienia siły wyższej? Strona, która znalazła się w takiej sytuacji, ma obowiązek powiadomić drugą stronę, czyli kontrahenta, na piśmie o zaistniałej sytuacji i jej możliwych konsekwencjach dla niej. Należy to zrobić jak najszybciej, aby wyeliminować wszelkie dalsze niekorzystne skutki niewykonania zobowiązania. W ten sposób strona, która znalazła się w sytuacji siły wyższej, czyli tzw. dłużnik, zostanie zwolniona z odpowiedzialności i nie będzie miała obowiązku wypłacenia drugiej stronie odszkodowania za poniesione szkody. W przeciwnym razie strona ta nie zostanie uznana za zwolnioną z odpowiedzialności. Ponadto wykonywanie zobowiązań przez strony wynikających z umowy zostaje zawieszone na czas trwania siły wyższej, pod warunkiem że ma ona charakter tymczasowy, a nie trwały. Jeśli ma miejsce ten drugi przypadek, tj. siła wyższa trwa tak długo, że kontrahent, czyli wierzyciel, nie jest już zainteresowany wykonaniem zobowiązania, wówczas stronom przysługuje prawo do rozwiązania umowy.

Na koniec należy zauważyć, że w odniesieniu do tzw. rzeczy określonych ogólnie – na przykład owoców, warzyw, pieniędzy – zastosowanie ma zasada „rodzaj nie ulega zniszczeniu” (genus non perit), co oznacza, że wykonanie zobowiązania dotyczącego takich rzeczy jest zawsze możliwe, ponieważ można je zastąpić innymi tego samego rodzaju i tej samej jakości. To właśnie nazywa się wyjątkiem w ramach wyjątku – nie sądzisz?

Podane informacje są aktualne na kwiecień 2026 r. Informacje te nie stanowią opinii prawnej ani porady prawnej dotyczącej konkretnej sytuacji, konkretnego podmiotu lub konkretnej sprawy, ani nie mają charakteru wyczerpującego. W przypadku konkretnych pytań i potrzeby uzyskania porady prawnej należy zwrócić się do prawnika lub notariusza.